I Rioni storici di Melegnano (melegnanese)

Testi di Don Cesare Amelli, storico e poeta dialettale.

Il Carmine

I Baloss spassapulè

Tanti volt, fin de fiö, quand girevi a pè per tèra cùme un singulin, sentivi a dì che a gh'èra i balòss.
E u savüd che là, vers el Punt de Milàn, i balòss i gh'avèven el su riòn: i balòss del Carmen, o ànca i balòss del cav
E cunt poca creànssa gh'hann dài la numinanza de spassapulè.
A vurè vess un peverìn, un filòlegh che el va a cercà el perché e el percùme sül significàd di parol, se duaria scriv che balòss vör dì press'a poch un fürfant, un nimàl, un imbruiòn, una canàia.
Ma i balòss de Meregnàn a ièn no propi insìna: a gh'è un queicòss che i a fà diventà simpatich, quasi de vurègh ben per la fürbìssia senssa cativèria; per la manèra de imbruià la gent senssa fagh del mal.
Se ti, ti a vedarìet, i balòss te fann una bèla impressiòn, e magari a te vegn la vöia de andà a guardà el tacuin per vedè se a gh’è
San Balòss cùme a gh'è‚ San Giuàn e Sant'Ambrös, talment sti balòss a ien garbàd.
Sì, sì, va ben… ciàpen la ciùca ogni vott dì; i pichen la miè quand a ièn invèrs; roben la legna ai fitàul; spàssen i pulè de tant in tant.
Ma se vurì?
l'ost a l'è cuntènt de vend el vin; la miè la impara a tasè e a stà a cà sua; el fitàul el và no in malùra per una quei pianta de men; e per impienì i pulè a gh'è tanti pularö, ed anca lur i gh'hann dirìtu de viv.
Saràn quei che saràn, ma i balòss i ghe vören anca lur: bisogna purtà la Madòna in funssiòn?
I riven a sètt a sètt.
Gh'è da fà una culèta per un queidün che sta mal?
I balòss a ièn i prim!
Mör un om o una dona al Punt de Milan?
adrè al füneral i balòss i vann tücc.
Pensa: quand vün a l’è‚ un pù svèli, o a l'è bon de sta al mund, el ciàmen balussètt.
E quand a ièn insèma tri o quater per cumbinàn vüna gròssa, i a ciàmen i balussùni.
Ma a l'è una verità bèla ciàra:
Meregnàn senssa balòss el saria pü
Meregnàn!
Meregnàn quèll bèll, quèll di crapòn, ch'el gh'ha i su fiùr a tuti i stagiòn el presenta cume campiòn tra i bèi gèner püssè brav dal Punt de Milàn àla Maioca, dal Carmen a Bass i Munegh, i Spassapulè balòss del cav.
Svignèven quatt quatt de nott a rubà i galin, bèi pulastrott mürüsin tiràd sü cui pastò pièn de sustanssa fin dàla primavera, in un cantòn del giardìn o in camarìn o in capunèra.
Ma bütèven lüghìd tüti i matin del santu ann, a spassà i foss per guadagnàss pan e strachin al dì de laù.
Per el vin minga de pensèr: un gutìn legèr in de l'Urlandù, un càliss in del Bigìn, un tassòn in dèla Cechina, tracanèven in del Tunèia, se rüsèven denter in del Sachètt, sbevassèven al Genio, scapüssevèn in de l'Isula, al Trambaìn faseven el ribatìn; al Bunesch, àla Fiòca, al Belvedere svuièven i butigliètt; e lott lott, chiètt chiètt se setèven giù al Giardinètt, tra una carèssa al gatt e un'ugiàda a l'ustìna, güstèven el bell ciarètt in santa pas cùi amìs.
Oh gent meregnanina genüina!
Oh balòss, oh balòss!
spassapulè senssa tèma!
puerètt me i can, sincer me 'l su, cI cör in man, campiòn da ümanita'!
Mi cerchi amù i sègn antich in dèla Curt del Falcòn vègia me Nuè pièna de sigiòn e de fursèll; i sass dèla curt del Piciài; la trùmba, l'umbra amisa in del Vanètt; l'acqua fresca in quèla del Mascaròn; la cadreghèta dèla nona in del Magnàn, in del Cicìn, in dèla curt del Grapàtt.
Sbarlatèvi i ögg de fiö àla quarta domenica de lüi, quand el südùr el se impiastrèva ànca in sü la s-cèna püssè tegnìssa: gh'era la festa patrunal; gh'era la Madòna, gh'era el paiàss, gh'era l'anedott, gh'era la funssiòn.
Rivàd la selva di palàss: i spassapulè balòss del cav ganassòn e generus hann pers la vucassiòn: fann pü el làder, roben pü in di pulè.
El bèll quàder di virtü, di stüpidàd, di gasaghè, l'è là, mes rutt, tacàd in dèla pulver in d'un cantòn del surè.

San Pietro

I Rüscapelòi

Tanti stori no!
Anca il mes de agùst, quand la sira la riva svelt grisa e ümeda, e i sansal i besien me i vesp rabiùs,
San Rocc, cunt la su gamba strüpiàda puntigliùs me 'n lechè, el vègn a ralegrà
Meregnàn dal Purtòn àla Stassiòn, dal Mulin Rutt al Giardin.
Agùst, el mes di ingüri!
Tel giüri che mi u semper vist i caretàd pièn: tanti balòn pelàd come la melòta di suldà.
Intrègh.
Taiàd in dü.
San, russ, güstùs, insèma ai petòn…
La funssiòn, bèla garbàda, la girèva in mes ai fiur tacàd in di üss, ai lenssö tiràd adrè ai mür, ai ciarin süla porta: una pietà de santòn, una devussion de suor e de frà.
Ma in cà, vècc e bagài, per tütt el mes mangèven i ingüri, rüschèven i pelòi.
In pagamènt ambülànt e frütarö, cume benefatùr de l'ümanità, te meteven el barachin suta al nas in tüti i cantòn de Meregnàn.
Perfin del trambài, sti bèi rutundon triunfài ti a rüsèven in di piass: e per tütt el mes mangèven cume füri, rüschèven a tutt-andà; ne restèven pocch de pelücà, assè de dagh ai och del visin de cà.
I Rüscapeloi!
un riòn meregnanin in santa pas, senssa lofia sicümèra, vecc de tanti sècul, giàld de tèra crèa, un burgh di furnàs.
Dal Purtòn àla Stassiòn ai Ca Növ, una strada antiquaria rustìda dal su.
La malaria al Sguassètt.
La tèra agrària àla Maravèia.
E un badalücch de ort e de giardìnett: la sès verda, strafugnàda de sambücch e piena di spusètt, e la purtèia marssa.
Un retangulin de fadiga per tüti i dì.
Ma quasi in riga i giübilassio'n del vin: i Tri Marter, cunt la buta pièna senssa dona de cà; el Telegrafo, el giübilè di rumàntegh e di gulùs; la Culumbina di lipaquart; el Gelùs, per i secaperdè mort de sed; el Vapur, un paradìs di lüganeghè; el Bigiö, la Crus Bianca, la Primavera, l'oasi di barberàtt.
Parèvi vun che 'ndèva in America quand passèvi el punt, traversèvi i piàss de San Giuàn e di Nimài e rivèvi fina ai Cancèi.
Meregnàn el me parèva largh,
Meregnàn el me parèva lungh: la via Zuavi pièna de buteghètt, de curtilètt intanàd da mistèri, denter e föra tra el su e l'umbria, un planisfèri da cà, de vita de tüti i culùr, la finiva mai de incantà.
E guardèvi. E guardèvi ultra la feruvia luntàn, luntàn, i piànt, el sentè i foss per Carpiàn; ma vegnèvi indrè de cursa in mes ai Rüscapelòi, püssè sicür suta el cièl de Meregnàn.

Il Borgo

I Goss

Quàter cà de dü piàn dopu el Punt del Làmber ingrupàd d'ümidità, una quèi ratatùia pièna de berlafüs, negussiètt bei nètt de artigiàn, curt e curtin quadràd, rutund, bislung, sagumàd, madunìn margheritàd in sül mür, el campanìn ch'el ciuchèva de spèss: sèmm rivàd al rion di Goss de cent-ann fa.
Burgh di Ratt,
Pus i Serv,
Casarin,
Stradèla, ièren una discrèta cùa àla via principal.
Perù èmm lassàd indrè el püssè, la vera belèssa ràra, la filigrana genüina, la curùna presiùsa che gh'hann miss adòss: i hann ciamàd i Goss!
Bunalàna.
Lauradùr me i sàgher.
Chiètt me i bèe tra la trìpa e la pìpa: ma 'l mèrit püssè gross l'era quèl de vèss i Goss.
Sarà Stài l'acqua di puss, sarà stai l'ària de Lod, fàtu sta che gh'havèven el coll rüstegh e bell gross.
Ma prima de menà i toll e de 'ndà a cà, ve disi mì la verità ciàra ciarènta.
Arènta e atùrna a la gèsa di Serv gh'è semper vegnüd i fitàul cùi birocc imbeletàd, süi landò lüster, süi calèss imperial, süi carètt de tüti i gèner, per el mercàd.
Lasseven i cavai e i su strass in di usterìi, in di alberghi, in di stalàss, in di traturìi: l'albergo dèla Curuna cunt vott stanss e l'acqua colda e un pu' de sìmes; l'albergo del Gall in dùe el camerèr el parlèva francès; l'albergo de Sant Giorgg, prufüment de salàm, ai temp indrè pien de generài piemuntès gurguàn e de capurài italiàn; la traturia dèla Speranssa cunt un bicèr di vin nustràn; la bùna tàula del Milàn (e de lì a te vegnèvet fora pü); l'usteria di Serv una volta scundüda là in fund quasi sül Lamber; la Crusèta per setàss giù quand i gamb a ieren quei di gamber; la Rösa, tra un burdelèri de gent de tüti i rass; el Puss, cunt stì biceròn de fa diventà russ el pirutòn in mes àla fàcia de sümia; el Cantinòn, per 'ndà a càcia d'un piatin fürb; el Demetrio sü quater meter quadràd de vèra amicissia.
Oh riòn di Goss!
bèi temp indrè dàla Palvesina al Casarin, dal Burgh di Ratt al Sangregòri: la parola l'era vangèli vèrt in sü l'altar!
Un mar de laurà senssa tropp rusegabüsècch!
Oh benedèta regula dèla sucietà meregnanina: cui danè se cumandèva, cui miseri se stèva gne'cch!
E tütt rivèva sül mercàd de Meregnàn cumòss di stori di fitàul e di paisàn.
Dopu la cilapàda d'la piàssa e i afàri del fen, de l'èrba, di cavai e di bö, i sciuri dèla campagna, senìch senìch, sgnifèven la risutàda e 'na puciùna muntagnàda de carne e de patati spargiüda de barbèra.
Per tütt el Stat lumbàrd gh'era un prufüm de lèss, un udurìn de rost.
Sèmm a post!
La tràpula l'è scatàda; tücc quèi del burgh hann fài istèss: ièn diventàd goss ànca quèi che prima ruseghèven i oss!

La Piazza

I Lecapiatt

La piàssa centràl
– quèla del Cumün, quèla dèla gèsa de San Giuàn – cunt i su mür rubüst me una rura, i su palàss impastàd de sècul e de danè, strèta ma làrga assè per tücc, l'era el riòn di sciùri: i Lecapiàtt.
Divèrs dai narigiàtt del burgh; tacàd intra de lur püsse' di Balussùni; luntàn dèla minüdràia di Rüscapelòi.
Famìli cunt el bursòtt pièn o quasi.
un queidün: un capuralètt senssa tròpa linùsa, la fàcia de pagètt ma forsi, sùta sùta, la cusciènssa de baràba.
I Lecapiàtt: la barunàia de Meregnàn.
Butegh, impègn, ufissi afàri el sègn d'una Meregnàn burghèsa.
Rivèva in gèsa
L'ültima festa riunàl, la festa del Rusàri.
cume una porta che la te sàra sü in cà.
I tri fest de lüi, agust e setèmber hann fài föra tuta la cüsìna, hann svuiàd tüta la cantina: mangia mi che te màngiet ti, gh'era pü gnent de mètt suta i dent.
I sciùri dèla piàssa, sti puri crist, eren lì, toni-moll, scamùff scamùff, cunt i piàtt vöi; quèi del Càrmen, del Burgh, de San Rocch, avèven safagnàd cume cavalètt padèll e fiaschètt.
Roba de matt! Per ültum gh'era de fà el lecapiàtt!
quàter fergüi de pan tri ussin in crus, mesa nus, l'ültum gutìn de vin.
Un brütt destìn quèll del lecapiatt.
Senssa antipàst de salam casalìngh, senssa raviö fài in cà, senssa manz a lèss e galina a rost, senssa cuntùrna de mustàrda e de buna insalata, senssa furmagg del casè, senssa früta del Malvàn, senssa turta del Cambièri, senssa cafè e gràpa cunt la rüta, senssa trì o quater qualità de vin schissàd cunt i pè, l'èra propri 'na berlìna, una roba disunèsta e antipatica per la festa dèla piàssa, per una ràssa meregnanina insì aristucratica.